دکتر شفقت جهان ختک*

آثار عارفانۀ  فارسی در سند در دورۀ انگلیسها

(1843 الی 1947م)

چکیده :

            زبان فارسی از قرن سوم به شبه قاره راه یافت و بخاطر ویژگی های قابل انطباق بر ساختار فرهنگی جامعۀ میزبان تدریجاً زبان غالب و سرانجام زبان دیوانی آن گردید. ولی با استیلای بریتانیا بر این منطقه گرفتار رفتار حذفی آنان گردید.

            ایالت سند که بر اساس پژوهش نویسنده دروازۀ ورود اولیۀ زبان فارسی و پیوسته مهد پرورش نخبگانی از آن بود، حتی در دوران خزان فارسی همچنان به آن وفادار ماند. این وفاداری در قالب خلق آثاری بود که عارفان و صوفیان به ادبیات منطقه افزودند. در این مقاله به معرفی 13 عنوان از این آثار پرداخته شده است.

***

            این حقیقتی است غیرقابل تردید که زبان فارسی از طریق سند و بلوچستان به شبه قاره هند و پاکستان وارد شد، چون این هر دو استان با مرزهای ایران متّصل می باشد و قبل از اسلام نیز از لحاظ سیاسی و فرهنگی تحت نفوذ ایران بود. بعد از حملۀ محمد بن قاسم نفوذ ایران در سند بیشتر توسعه پیدا کرد.(1)

            تذکرۀ « لباب الالباب» عوفی که قدیم ترین تذکرۀ شعراء فارسی بشمار می رود در سال 618 هـ. ق در عهد ناصر الدین قباچه در شهر بکهر تألیف گردید و زبان فارسی در استان سند گسترش یافت و حتی تا آغاز حکومت انگلیسها بطور رسمی در آنجا مقبول و رایج بود و بسیاری از کتب تاریخ ، مذهب و ادب در همین زبان نوشته شده است و تقریباً یک هزار شاعر سندی بزبان فارسی شعر سروده اند (2)

            طوری که از شواهد تاریخی نیز برمیآید بعد از غزنویان وغوریان و خلجیان و تیموریان، در آخر انگلیسها بر این منطقه نفوذ و سلطه یافتند.

            در این مدت طولانی چند قرن که پاکستان کنونی حیثیت قدیم سیاسی خود را از دست داده بود ، شعراء و ادباء مهاجرت به شهرهای دهلی و آگره را ترجیح می دادند. به همین سبب رونق این منطقه کم شد. از سوی دیگر ، درباری وجود نداشت تا شاعران و نویسندگان را تشویق کند. اما در این زمان سخت و مشکل ، ایالت سند بود که توانست در این سرزمین فارسی را زنده نگهدارد و در دامن خود شاعران و نویسندگان فارسی زبان را بپروراند. در بین شاعران و نویسندگان ، عدۀ زیادی از صوفیان نیز دیده می شوند که خدمت زبان فارسی را انجام دادند. این ، تنها زبان علماء و ادباء نبود بلکه عامۀ مردم هم به این زبان سخن می گفتند و می نوشتند (3)

            کسانی که در این دورۀ پر آشوب و دگرگون یعنی بعد از سلطۀ انگلیسها  زبان فارسی را در این استان نگهداشتند، میر شهداد خان ، فقیر قادر بخش بیدل ، میر حسین علی خان ، آخوند محمد قاسم ،نواب الله داد خان صوفی ، قاضی غلام علی جعفری ، پیر حزب الله شاه مسکین ،میر جان الله شاه عاشق ، مخدوم ابراهیم خلیل و بهاء الدین بهائی بودند. که هر یک از این سلحشوران ، صاحب دیوانی هست. البته کسی که در این میان حداقل پانزده عدد کتاب بزبان فارسی تألیف نموده ، فقیر قادر بخش بیدل می باشد(4) که این بارزترین نمونۀ نگهداری زبان فارسی در این دیار می باشد. چون زبان فارسی و عربی در این دوره جزو مهم درسها بود و صوفیان بزرگ هم در زبان عربی و فارسی مهارت کامل داشتند. آنها در زبان فارسی وعظ می کردند و ذوق شعری در اغلب آنها موجود بود و چون عموم خلایق با آنها رفت و آمد بسیار داشتند این رفتار صمیمانۀ آنها عامۀ مردم را تحت تأثیر قرار می دادند (5)

            تصوف اسلامی مکتب تعلیم و تربیت است. صوفیان حقیقی و عارفان وارسته از هر فرصتی برای نشر حقیقت و بیان معرفت استفاده می کنند. و سالکان طریق را به سرمنزل مقصود رهنمون می شوند. اصلاً تصوف یک نوع روش زندگی است که محبت خدا و شناختن حقیقت ارکان اصلی آن را تشکیل می دهد . بزرگان تصوف مقید بوده اند که تعلیمات خود را به نظم و نثر فارسی ادا کنند (6) و این شیوه تا به امروز به همان روش پیشینه ادامه دارد.

            اگر ما زبان و ادب فارسی را به دقّت بررسی کنیم به واژه های همچون عارف و شاعر و کلام عارفانه و آثار منثورعارفانه برمیخوریم . می بینیم که زبان فارسی و عارف و شاعر طوری با هم آمیخته و مربوط هستند که آنها را نمی توان از یک دیگر جدا پنداشت . و این شیوایی و حسن زبان فارسی است که به اکثر شاعران یک نوع فکر و اندیشۀ عارفانه ای بخشیده است . حال بنده به آثار عارفانه فارسی اشارتی می کنم که شامل هر دو یعنی آثار مهم منظوم و منثور عارفانه در این دوره می باشد.

1 - مرغوب الاحباب فی النساب الاقطاب :

            این کتاب در سال 1272 هـ ( 1845م) تألیف شد. در ابتداء شرح حال مشایخ نقشبندیه و در آخر آن سوانح مشایخ لواری درج شده است. نسخۀ خطی که تا اکنون طبع نشده است در کتاب خانۀ لواری موجود است . مؤلف این کتاب میر نظر علی تالپر است که «خاکی» تخلّص می کرد.

2 - جمع الجمع :

            این کتاب تألیف سردار مهر دل خان متخلّص به شرقی است و دارای مباحث اخلاق و تصوف می باشد. در سنه 1286 هـ آن را به خواهش سردار محمد حسین خان به سردار مذکور در قندهار نوشت که بنابه گفتۀ مؤلف تکملۀ الشعراء نسخه خطی آن در کتابخانه دولتی کابل موجود است (8)

3 - ریاض الفقر :

            تألیف فقیر قادر بخش می باشد (1289 هـ. ق / 1872م) . قادر بخش بیدل تخلص می کرد. این کتاب شامل بر اقوال صوفیاء و ضرب امثال و داستان های راهنما می باشد. این کتاب دارای یازده باب است و در آخر هر باب یک غزل دارد. که به این طریق شمار شعر به هزار می رسد.

4 - رموز القادری :

            (یعنی فلسفۀ اسرار و رمزهای باطنی عبدالقادر )  این هم تألیف قادر بخش می باشد و شرحی است بزبان فارسی، از یک قصیدۀ عربی عبدالقادر جیلانی.

5 - نهر البحر : ( جوی از دریا)

            نهر البحر نیز تألیف قادر بخش بیدل بوده دارای 1806 ابیات و شرحی است از موشکافیهای صوفیانه با توضیحات از قرآن مجید و احادیث . نویسنده مثنوی مولانا را با « دریا»  و ابیات خود را با « جوی» تشبیه داده است .

6 - الفواید المعنوی : ( مشاهدات باطنی)

            این کتاب هم از مؤلف نامبرده است که در باب تصوف 187 توضیحات در بردارد . کتاب مزبور بزبان عربی است و به سندهی ترجمه شده است.

7 - سند المؤحدین : ( سندی است برای مؤحدین)

            این کتاب شرحی است هم در نظم و هم در نثر و راجع به مبانی تصوف و اقوال صوفیان و عالمان برجسته این دیار و مناطق دیگری بحث و گفتگو دارد.

8 - رموز العارفین :

            در این کتاب دربارۀ وصل بذات حقیقی اشاره ای شده واقوال 24 صوفیاء بررسی شده است .

 9 - تقویت القلوب فی تذکرۀ المحبوب :

            این بحثی است منثور راجع به تصوف در پرتوی بعضی از تراکیب صوفیانه، طوریکه می گوید :

10 - پنج گنج :

            این کتاب هم به نثر نوشته شده و مشمول چهل باب می باشد. هر باب را درجه می گویند و هر درجه یعنی هر باب دارای پنج فصل است که این فصل را بعنوان منازل یاد می کنند. در این کتاب از متون قرآنی و احادیث و مثنوی مولانا و همچنین از رسالۀ شاه عبداللطیف بهتائی (در سندی) و از نوشته ها و اقوال گوناگونی دیگر بزرگان استفاده شده است.(9) از این سیزده  تا کتب که در این مقاله به آنها اشاره شده است ، هشت تا متعلق به فقیر قادر بخش می باشد. فقیر قادر بخش ابتداً که بعنوان یک سالک از تجربه های متصوفانه اش می گذشت از حیث یک عاشق ، حسن و زیبایی طبیعی را خیلی دوست می داشت . بعداً به معرفت و عشق ومحبت حقیقی دست یافت. طوریکه می گوید:

11 - صقال الضمائر :

            در شرح حال حضرت شاه مدنی ، تألیف خواجه محمدسعید می باشد. سال تألیف این کتاب 1303 هـ ( 1885م) است . این کتاب در سال 1312 هـ ( 1894م) در بمبئی به چاپ رسیده است (10)

12 - قدسیات قیومیه :

            این کتاب تألیف آخوند امید علی بن حاجی عبدالله بن حافظ نور محمد قریشی العقیلی هالائی ، از قبیلۀ معروف آخوندان ساونی بود . با شاه عبدالقیوم مجددی بیعت کرده بود . آخوند موصوف کاتب خوشخط بود. در علم جفر و عملیات مهارت کامله داشت. علاوه « دیوان » و « انشاء » و  «سفرنامه » و « رساله در علم تکثیر» قصیده برده را نیز در نظم فارسی ترجمه کرد. و دیگر کتاب « قدسیات قیومه در شرح حال مرشد خویش شاه قیوم مجددی ، تألیف کرد، که در اختتام آن قصاید مدحیه، و مراثی ، تاریخهای ارتحال مرشد بسیار آورده است (11)

13 - جواهر نفیسه :

            مؤلف این کتاب محمد اسماعیل جان سرهندی متخلص به روشن، پسر آقا محمد حسین جان « سرهندی» در سال 1307 هـ در قریه تکهر متولد شد. در سال 1312 هـ در مکتب نشست و تعلیم عربی و فارسی از حافظ محمد یوسف و فرزندش حافظ محمد هارون « دلگیر» و قاضی اسد الله شاه « فدا» حاصل کرد. در خدمت دین بکوشید و کتابهایی تصنیف کرد. از آن جمله است در فارسی (1) انشای روشن ( خطبات منظوم و منثور) ، ( 2 ) نسیم چمن، در تتبع نفحۀ الیمن و (3) جواهر نفیسه ( در تصوف ) در 24 جمادی الاول سنه 1361 هـ از این جهان رحلت کرد.(12)

منابع و ماخذ:

1 - زبان فارسی در پاکستان ، دکتر نسرین ارشاد ، دانش شماره 37 ژوئن 1994م، ص 76 . اسلام آباد.

2 -  ماخذ پیشین

3 - تاریخ مختصر روابط پاکستان و ایران وسهم سند در ترویج زبان فارسی، دکتر شهلا سلیم نوری ، دانش 54 - 55 / 99 - 1998 ، ص 175 ، فصلنامۀ مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان - اسلام آباد

4 - Persian Poets of Sindh by Dr. H .I. Sadarangani, Sindhi Adabi Board Jamshoro / Hyderabad, Sindh , Pakistan- 1956  P. 21.

5 - تاریخ مختصر روابط پاکستان و ایران و سهم سند در ترویج زبان فارسی ، دکتر شهلا سلیم نوری ، دانش 54 - 55 / 99 - 1998 ص 175 ، فصلنامۀ مرکز تحقیقات ایران و پاکستان - اسلام آباد

6 - سماع در تصوف، تألیف دکتر اسماعیل حاکمی، ص 1 و 5 انتشارات دانشگاه تهران 1980م

7 - تذکرۀ تکملۀ مقالات الشعرا تألیف مخدوم محمد ابراهیم « خلیل» تتوی تصحیح  و حواشی سید حسام الدین راشدی سندهی ادبی بورد (کراچی) 1958 م ، ص 163

8 - تذکره تکملۀ مقالات الشعرا تألیف مخدوم محمد ابراهیم « خلیل» تتوی تصحیح و حواشی سید حسام الدین راشدی سندهی ادبی بورد (کراچی) 1958 ع ، ص 621

9 - Persian poets of Sindh By Dr. H.I. Sadarangani, Sindhi Adabi Board, Jamshoro / Hyderabad, Sindh , Pakistan- 1956 /  pp. 243 - 245

10 - تذکرۀ تکملۀ مقالات الشعرا تألیف مخدوم محمد ابراهیم « خلیل» تتوی تصحیح و حواشی سید حسام الدین راشدی ، سندهی ادبی بورد (کراچی) 1958ع ، ص 298.

11 - تذکرۀ تکملۀ مقالات الشعرا تألیف مخدوم محمد ابراهیم « خلیل» تتوی، تصحیح و حواشی سید حسام الدین راشدی ، سندهی ادبی بورد(کراچی) 1958 م ؛ ص 342

12 - تکملۀ التکمله، سند فارسی شاعری  جو آخری دور، تحقیق و تصنیف داکتر نبی بخش بلوچ، آرتس فیکلتی علامه آی آئ کیمپس، سند یونیورستی ؛ جامشورو 1427 هـ / 2007م

*****

* - بخش فارسی دانشگاه  پیشاور - پیشاور